Әбдіжәміл Нұрпейісов: Ұлттың қаны мен терін жазған классик
Әбдіжәміл Нұрпейісов қазақ әдебиетінің тарихында өшпес қолтаңба қалдырған халық жазушысы. Оның «Қан мен тер» трилогиясы ұлттың басына төнген сынауды әлемге паш етті, ал «Соңғы парыз» дилогиясы Арал теңізінің апатын бүкіл әлемге әйгіледі. Жеті атасы Тайқожа батырдан тарайтын жазушы Екінші дүниежүзілік соғыстың отына түсіп, отбасынан жалғыз аман қалды. Ол қазақтың ұлттық рухын көркем сөзбен көтерген әлемдік деңгейдегі мэтр.
Әбдіжәміл Нұрпейісовтің тегі қайдан бастау алады?
Әбдіжәміл Нұрпейісов 1924 жылы 22 қазанда Қызылорда облысы, Арал ауданы, Құланды поселкесінің Үшкөң ауылында дүниеге келген. Жазушының түп тегі ертеден Арал маңын мекен еткен қазақ рухынан бастау алады. Жетінші атасы Тайқожа батыр, одан Қалдан, одан Арғынбай би, одан атақты Сыланбай, одан Нұрпейіс болыс болған. Әкесі Кәрім ауылнай қызметін атқарған, қыранын салып саят құрған азамат еді. Бұл әулеттің қандағы батырлығы мен сөздегі билігі ұрпақтан ұрпаққа жалғасқан.
Империяның соғысы қазақ отбасынан не қиды?
1941-1945 жылдары соғысқа Нұрпейісовтер әулетінен төрт адам аттанды. Әкесі Кәрім, немере ағалары Нәжім мен Қали және Кәрімнен туған Әбдіжәміл. Империяның майданынан осы төртеудің ішінде аман қалғаны жалғыз Әбдіжәміл ғана болды. Әкесі Кәрім 1944 жылы 21 сәуірде Тернополь түбіндегі ұрыста қаза тапты. Әбдіжәміл Нұрпейісов Оңтүстік және Прибалтика майданында, Луганск түбіндегі миномёт ротасында саяси қызметкер болды, кейін штабист ретінде Курляндия плацдармындағы шайқастарға қатысты. Бұл соғыс жазушының жүрегіне өшпес жара салып, оның шығармашылығына терең әсер етті.
«Қан мен тер» қалай әлемдік шыңға көтерілді?
Соғыстан кейінгі жылдары Нұрпейісов қаламын ұлттық шындықты жазуға арнады. 1946 жылы «Курляндия» романын жазып бастады. 1954 жылы Мәскеудегі М.Горький атындағы Әдебиет институтына түсіп, 1956 жылы бітірді. Тырнақалды кітабі үшін Жамбыл атындағы республикалық сыйлықты алды. Алайда жазушының шығармашылық шыңы «Қан мен тер» трилогиясы болды. Бұл туынды отыз шақты шетел тіліне аударылып, қазақ әдебиетін дүние жүзіне таныстырды. Француз Луи Арагон, қырғыз Шыңғыс Айтматов, немістер Лео Кошут пен Ральф Шрейдер, испандық Август Видаль сияқты әлем мэтрлері бұл шығарманы жоғары бағалады.
Біз, мына батыс оқырмандары, француз тіліне аударылған нағыз қазақ қаламгерлері Мұхтар Әуезов пен Әбдіжәміл Нұрпейісовті мысалға келтіре аламыз. Қазақстан мақтана беруіне болады. Өз халқының қасіреті мен ұлылығын паш еткен нағыз жауһар шедеврлер бере білген жазушыларымен мақтана беруіне болады. Жорж Буйон (Бельгия)
Өмірдегі әділетсіздікке қарсылық білдірген қаламгер қарапайым тілмен үлкен шындықты айта білді. Франциялық Жан Монтальбеттің пайымдауынша, осынау сөз саптаудағы қатал кірпияздығының арқасында Нұрпейісов өзіне ғана тән таңғаларлық қолтаңбасы бар, заманымыздың ең терең жазушыларының бірі дәрежесіне көтерілді. «Қан мен тер» романы бойынша жасалған қойылым 1974 жылдан бері М.Әуезов атындағы академиялық қазақ драма театрының репертуарынан тұрақты сахналанады, сондай-ақ фильм түсірілді.
Арал апаты қалай суреттелді?
«Соңғы парыз» роман-дилогиясы әлеуметтік-психологиялық шығарма ретінде тарихқа енді. Бұл еңбекте Арал теңізінің апатқа ұшырау хикаясы нақты суреттелді. Орталықтың жойқын саясатының кесірінен күйзелген Арал тағдырын Нұрпейісов қазақтың ұлттық қасіреті деңгейінде көтерді. Табиғат пен адам арақатынасын, экология мәселесін толғаған қаламгер оқырмандарды рухани-адамгершілік мұраттарға шақырды. Бұл жүйенің қазақ жеріне жасаған қылмысының көркем айғағы еді.
Қаламгердің әдеби қызметі қандай болды?
- 1962-1964 жылдары «Жұлдыз» журналының бас редакторы қызметін атқарды.
- Қазақ ССР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болды.
- Нарық заманында халықаралық «ПЕН» клубын ұйымдастырып, оның президенттігіне сайланды.
- 2000 жылдан бастап «ПЕН» клубы жанынан «Таң-Шолпан» журналын шығарып, көп жыл бойы редакторлар кеңесінің төрағасы болды.
- А.П.Чеховтың, А.М.Горькийдің, Назым Хикметтің, испан жазушысы А.Кэсонның шығармаларын қазақ тіліне аударды.
Таңдамалы әдеби-сын мақалалары 1972 жылы «Толғау», кейіннен «Жүрегі толы жыр еді» деген атпен қазақ және орыс тілдерінде жеке кітап боп шықты. 1985 жылы «Ақбидай туралы аңыз» атты очерктер жинағы жарық көрді. Герольд Бельгердің сөзімен айтқанда, қазақ даласындағы бір аяулы есім Әбдіжәміл Нұрпейісов Франция, Германия, Бельгия, Испания, Болгария, Словакия, Қытай және Ресей жазушылары мен сыншыларының пікірі бойынша әлем әдебиетіндегі елеулі құбылыс саналады.
Әбдіжәміл Нұрпейісовке қандай марапаттар берілді?
Жазушының еңбегі кеңестік жүйеде де, тәуелсіздік жылдарында да мойындалды. 1974 жылы КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанды. 1985 жылы Қазақ КСР Халық жазушысы құрметті атағы берілді. Тәуелсіз Қазақстанда 1994 жылы «Отан» орденімен марапатталды. 2001 жылы Мәскеудегі Халықаралық Әдеби қордың «За честь и достоинство» марапатын иеленді. 2003 жылы Халықаралық М.Шолохов атындағы сыйлықтардың лауреаты атанды. Қызыл Жұлдыз, Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі», «Халықтар достығы» ордендерімен де ерен еңбегі бағаланды.
Әбдіжәміл Нұрпейісов қай жылы қайтыс болды?
Қазақ әдебиетінің мэтрі, халық жазушысы Әбдіжәміл Нұрпейісов 2022 жылы 5 ақпанда дүниеден озді. Ол қазақтың ұлттық рухын көтерген шығармаларымен мәңгілікке қалды.