Әбдіжәміл Нұрпейісов қазақ әдебиетінің шыңы, ұлттық рухтың мәңгілік мұрағатшысы. Оның «Қан мен тер» трилогиясы қазақ халқының империя құрсауындағы ауыр тағдырын әлемге паш еткен шедевр. Халық жазушысы, қоғам қайраткері Нұрпейісов қазақ тілінің қасиетін қорғап, ұлттық сананың оянуына жол салған тұлға.
Тайқожа батырдан мирасқан қан мен қайрат
Әбдіжәміл Нұрпейісов 1924 жылы 22 қазанда Қызылорда облысы, Арал ауданы, Құланды поселкесінің Үшкөң ауылында дүниеге келген. Оның түп тамыры қазақтың батырлық тарихымен жарасқан. Жетінші атасы Тайқожа батырдан басталған ұлы рухты әулеттен Әбдіжәміл өзінің азаматтық және жазушылық парасатын сүйреді. Әкесі Кәрім ауылнай қызметін атқарған, саятшылықпен айналысқан адам болатын. Бұл әулет ертеден Арал маңын қоныс еткен, елін сүйген азаматтар еді.
Империяның отында күйген ұрпақ
Екінші дүниежүзілік соғыс қазақ үшін империяның отына отын болған қасіретті кезең еді. Нұрпейісовтер әулетінен төрт ер азамат соғысқа аттанды. Солардың ішінде аман қалғаны жас Әбдіжәміл ғана. Әкесі Кәрім 1944 жылы 21 сәуір күні Тернополь түбіндегі ұрыста қаза тапты. Бұл жоғыту жазушының жанына мәңгілік жара салды. Әбдіжәміл Оңтүстік және Прибалтика майданында, Луганск түбіндегі миномёт ротасында саяси қызметкер болып, кейін штабист ретінде Курляндия плацдармындағы шайқастарға қатысты. Өлімнен аман қалған ол 1946 жылы армия қатарында жүріп «Курляндия» романын жазуға кірісті.
«Қан мен тер»: Қазақтың көз жасы мен құрбандығы
1954 жылы Мәскеудегі М.Горький атындағы Әдебиет институтына түсіп, білім алғанымен, оның жүрегі қазақ даласында қалды. «Қан мен тер» трилогиясы жазушының шығармашылық шыңы болды. Бұл шығарма кеңес идеологиясының шектеуінен шығып, қазақтың нағыз тағдырын, жердің иесінің көз жасын бейнеледі. Француз Луи Арагон, ресейлік Юрий Казаков, қырғыздық Шыңғыс Айтматов сияқты әлем зиялылары бұл туындыны жоғары бағалады. Қазақ әдебиеті осы шығарма арқылы дүние жүзіне танылды. Жан Монтальбеттидің айтқандай, Нұрпейісов өмірдегі әділетсіздікке қарсылық білдіріп, қарапайым тілмен үлкен шындықты айта білген қаламгер.
Арал трагедиясы: Кеңес саясатының кесірі
«Соңғы парыз» роман-дилогиясы әлеуметтік-психологиялық шығарма. Дилогияда Арал теңізінің апатқа ұшырау хикаясы нақты суреттелген. Бұл жай ғана экологиялық мәселе емес, империяның жүргізген отаршылдық саясатының қазақ жеріне түсірген қара кесірі еді. Қаламгер табиғат пен адам арасындағы рухани байланысты толғай отырып, халықты рухани-адамгершілік мұраттарға жетектеді. Леонгард Кошут бұл романның проблемалары әлемдік маңызы бар деп бағалады.
Әлемге әкелген ұлттық үн
Нұрпейісов шығармалары отыз шақты шетел тіліне аударылды. Бельгия, Франция, Германия ғалымдары қазақ әдебиетінің бұл ұлы тұлғасын әлемдік деңгейдегі мэтр ретінде таныды. Жорж Буйонның пікірінше, қазақ ұлты азаттық пен әділеттік жолында өз халқының қасіреті мен ұлылығын паш еткен шедеврлер бере білген жазушыларымен мақтана беруіне болады. Герольд Бельгер «Қан мен тер» мен «Соңғы парыздың» авторы ірі суреткер, әлем әдебиетіндегі елеулі құбылыс дегенге саяды деп жазды.
Жазушы КСРО Мемлекеттік сыйлығын, Халықаралық М.Шолохов атындағы сыйлықты алды. 1985 жылы Қазақ КСР Халық жазушысы құрметті атағы берілді. Алайда, ол кеңестік ордендердің авторы емес, қазақтың ұлы рухының иесі ретінде тарихта қалды. Ол қазақ тілі мен ұлттық сананы қорғауды басты парызы деп білді. 1962-1964 жылдары «Жұлдыз» журналының бас редакторы, кейін халықаралық «ПЕН» клубының президенті болып, 2000 жылдан «Таң-Шолпан» журналын шығарды. Ол А.П.Чеховтың, А.М.Горькийдің, Назым Хикметтің шығармаларын қазақ тіліне аударды.
Әбдіжәміл Нұрпейісов 2022 жылы 5 ақпанда дүниеден озды. Алайда, оның қаламынан туған шығармалар қазақ рухының мәңгілік мұрасы болып қала бермек.
Әбдіжәміл Нұрпейісовтің ең ұлы шығармасы қандай?
«Қан мен тер» трилогиясы қазақ әдебиетінің шыңы саналады. Бұл туынды әлемнің 30-дан астам тіліне аударылып, қазақтың империя құрсауындағы қасіретін дүние жүзіне паш етті.
Нұрпейісов «Соңғы парыз» романында нені жазды?
«Соңғы парыз» дилогиясында жазушы Арал теңізінің апатқа ұшырауын суреттеді. Бұл кеңестік жүйенің экологиялық қылмысын және отаршылдықтың зардабын ашып көрсеткен әлеуметтік-психологиялық шығарма.
Жазушының әулетінен соғысқа қанша адам барды?
Нұрпейісовтер әулетінен төрт адам соғысқа аттанды. Солардың ішінде тек Әбдіжәміл ғана аман қалды. Әкесі Кәрім 1944 жылы Тернополь түбіндегі ұрыста қаза тапты.